HET PLANETARIUM IN FRANEKER, BEN JIJ ER AL EENS GEWEEST?

Het planetarium in Franeker is een prachtig, leuk en leerzaam uitje voor jong en oud. Eise Eisinga bouwde het in zijn eigen woonkamer en het werkt nog steeds. Daarmee is het het oudste werkende planetarium ter wereld. Sinds 2023 staat het bovendien op de UNESCO Werelderfgoedlijst. In deze blog lees je wie Eisinga was, hoe zijn planetarium werkt en wat je moet weten voor jouw bezoek.

Het planetarium draait letterlijk en figuurlijk om het zonnestelsel. Boven het plafond van de woonkamer draaien de planeten nog steeds rond de zon. Dat is bijzonder, want het mechaniek is meer dan 240 jaar oud. En het mooiste? Het staat gewoon in Friesland. Lees zeker even verder, want dit uitje wil je niet missen.

Franeker Planetarium

Wat is het planetarium in Franeker?

Een planetarium is een model van het zonnestelsel. Vroeger was dat een mechanisch schaalmodel, waarmee je kon zien hoe de planeten bewegen. Het planetarium van Eise Eisinga is zo’n model. Een slingeruurwerk drijft het aan. Dat is een uurwerk waarvan de slinger de gang regelt, zoals de oude wandklok bij opa en oma.

Het model laat de zon zien met zes planeten eromheen: Mercurius, Venus, de aarde, Mars, Jupiter en Saturnus. Meer planeten kende men in die tijd namelijk nog niet. Uranus werd pas in 1781 ontdekt en Neptunus zelfs pas in 1846. Eisinga kon ze daarom niet meer toevoegen. Bovendien was er geen plek meer op het plafond.

In het kort, dit zijn de belangrijkste feiten:

  • Gebouwd tussen 1774 en 1781 door Eise Eisinga
  • Het oudste nog werkende planetarium ter wereld
  • Sinds 2023 UNESCO Werelderfgoed
  • Aangedreven door een slingeruurwerk met houten raderwerk

Wie was Eise Eisinga?

Eise Eisinga werd op 21 februari 1744 geboren in het Friese dorpje Dronrijp. Hij was een hoogbegaafd kind. In die tijd werkten kinderen gewoon mee thuis. Daarom werkte Eise in de wolkammerij van zijn vader. Toch las hij al jong wiskundeboeken, samen met Willem Wijtses. Zo las hij onder andere de boeken van de Griekse wiskundige Euclides. Later groeide hij uit tot een zelfgeleerde amateur-astronoom. Hij overleed in 1828.

Waarom bouwde hij het planetarium?

In 1774 ontstond er paniek in Friesland. Een dominee voorspelde namelijk dat de planeten op 8 mei bijzonder zouden staan. Volgens hem zou de aarde daardoor uit haar baan raken en in de zon verbranden. Eisinga wist beter. Hij kende de sterren goed genoeg om te weten dat het verhaal niet klopte. Om de angstige mensen gerust te stellen, bouwde hij daarom een model van het zonnestelsel in zijn woonkamer. Daarmee kon iedereen zien dat er niets aan de hand was. Een mooi voorbeeld van wetenschap tegen paniek.

Wat maakt het zo bijzonder?

Het bijzondere zit in de techniek. Een slingerklok met raderwerk en tandwielen drijft het model aan. Vanwege de afmetingen van de tandwielen en het precieze rekenwerk draaien de planeten met hun echte snelheid om de zon. De aarde doet er dus 365 dagen over. Saturnus heeft er ongeveer 29 jaar voor nodig.

Daarnaast kun je in het planetarium meer dingen aflezen. Denk aan:

  • Welke dag het vandaag is
  • Welk sterrenbeeld er op dit moment te zien is
  • Wat de huidige afstand van de maan is
  • Hoe laat de zon opkomt

Ook de geschiedenis erachter is bijzonder. In 1818 bezocht koning Willem I het planetarium. Hij was zo onder de indruk dat het Rijk het aankocht. Zo bleef dit kunstwerk behouden voor Nederland. In 1859 schonk het Rijk het planetarium aan de gemeente Franeker. Vandaag de dag staat het er nog steeds, en het krijgt sinds 2023 ook wereldwijd erkenning als UNESCO Werelderfgoed.

Wat kun je nog meer zien?

Het planetarium in Franeker is meer dan alleen de woonkamer. Je ontdekt er bijvoorbeeld ook:

  • De voormalige wolkammerij van Eisinga
  • Historische astronomische instrumenten
  • Een filmzaal
  • Wisselende tentoonstellingen
  • Aandacht voor moderne sterrenkunde

Zo is het een uitje waar je gemakkelijk een paar uur zoet mee bent.

Praktische informatie voor jouw bezoek

Hieronder vind je alles op een rij:

  • Adres: Eise Eisingastraat 3, 8801 KE Franeker
  • Openingstijden: dinsdag t/m zaterdag van 10.00 tot 17.00 uur en zondag van 11.00 tot 17.00 uur. Tussen 1 april en 31 oktober is het planetarium ook op maandag open, van 11.00 tot 17.00 uur
  • Gesloten: op eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag
  • Let op: de Museumkaart is niet geldig in het planetarium
  • Prijzen en actuele tijden: check de website van het planetarium voor de laatste informatie

Combineer je bezoek aan Franeker

Het planetarium is een mooi startpunt voor een dag in de stad. Pal ernaast staan het stadhuis en het oudste studentencafé van Nederland. Wil je meer weten over de stad zelf? Lees dan onze pagina over Franeker. Daarnaast vind je in onze blog met 10 dingen te doen in Franeker nog veel meer tips. Houd je van cultuur? Bekijk dan ook de leukste musea van Friesland.

Wil je er een weekendje van maken? Kijk dan eens naar de overnachtingsmogelijkheden in de buurt, zoals overnachten in Franeker.

Zo wordt een bezoek aan het planetarium in Franeker een compleet dagje uit.